Histamine: boodschapper of boosdoener?

Leestijd: 9,5 minuut

Histamine. Voor veel mensen roept het meteen associaties op met hooikoorts, netelroos of allergieën. Toch doet deze lichaamseigen stof veel meer dan alleen je neus laten lopen of je huid laten jeuken. Histamine hoort bij het immuunsysteem, maar ook bij de spijsvertering en zelfs bij het zenuwstelsel. Het is een boodschapper, geen boosdoener. Maar als het lichaam uit balans raakt, kan die boodschapper ineens voor flink wat overlast zorgen.

Histamine wordt in het lichaam aangemaakt en opgeslagen in bepaalde cellen, waaronder mestcellen. Dit zijn een soort immuuncellen die vooral voorkomen op plekken waar het lichaam contact maakt met de buitenwereld: in de huid, longen, darmen en slijmvliezen. Je zou ze kunnen zien als wachters of poortwachters. Zodra ze een signaal van gevaar opvangen, geven ze in één klap een reeks stoffen vrij die helpen om het lichaam te verdedigen. Histamine is daar één van. Het verwijdt de bloedvaten, trekt immuuncellen aan en activeert andere afweermechanismen. Het is dus een nuttige en noodzakelijke stof.

Toch raken sommige mensen overbelast door histamine. Klachten als hoofdpijn, opvliegers, huidreacties, hartkloppingen, diarree of hersenmist kunnen wijzen op een teveel. Maar zelden is histamine zelf het probleem. Het is eerder een signaal van een systeem dat niet meer goed in balans is. Als de mestcellen voortdurend worden geprikkeld, als histamine niet goed wordt afgebroken, of als de barrières van het lichaam (denk aan de darmwand of het neusslijmvlies) te veel doorlaten, kan histamine zich opstapelen en klachten veroorzaken.

De H1-receptoren bevinden zich vooral in glad spierweefsel, de bloedvatwand (endotheel) en in het centrale zenuwstelsel. Wanneer histamine zich hieraan bindt, ontstaat vaatverwijding en neemt de doorlaatbaarheid van de bloedvaten toe, waardoor oedeem kan ontstaan. Ook kan glad spierweefsel samentrekken, bijvoorbeeld in de luchtwegen, wat tot benauwdheid kan leiden. Via zenuwuiteinden wekken H1-receptoren bovendien jeuk op, en in de hersenen spelen ze een rol bij waakzaamheid. Dit verklaart waarom H1-blokkers, de klassieke antihistaminica, worden ingezet bij allergieën zoals hooikoorts, netelroos en anafylaxie.

De H2-receptoren bevinden zich voornamelijk in de maagwand, waar ze de pariëtale cellen stimuleren om maagzuur te produceren. Daarnaast komen ze voor in het hart, de baarmoeder en sommige immuuncellen. Activatie van H2-receptoren kan, naast verhoogde maagzuurproductie, ook de hartslag en contractiekracht doen toenemen en lichte vaatverwijding veroorzaken. H2-antagonisten, zoals ranitidine of famotidine, worden daarom gebruikt om de maagzuurproductie te remmen bij bijvoorbeeld refluxklachten of maagzweren.

De H3-receptoren bevinden zich vooral in het centrale zenuwstelsel, waar ze op zenuwuiteinden liggen die histamine en andere neurotransmitters vrijgeven. Het zijn zogenoemde autoreceptoren: wanneer ze worden geactiveerd, remmen ze de afgifte van histamine zelf, maar ook van andere neurotransmitters zoals dopamine, acetylcholine en noradrenaline. Op die manier reguleren H3-receptoren de activiteit in het zenuwstelsel. H3-antagonisten kunnen deze remmende werking opheffen, waardoor meer neurotransmitters vrijkomen; ze worden onder meer onderzocht en toegepast bij aandoeningen als narcolepsie, bepaalde slaapstoornissen en cognitieve problemen.

De H4-receptoren vormen de jongste ontdekte groep histaminereceptoren en komen vooral voor op cellen van het immuunsysteem, zoals mestcellen, eosinofielen, T-lymfocyten en in beenmerg. Ze spelen een belangrijke rol bij het sturen van immuuncellen naar plaatsen in het lichaam waar een ontstekingsreactie plaatsvindt. Activatie van H4-receptoren kan zo bijdragen aan de regulatie van ontstekingsprocessen en de afgifte van andere ontstekingsmediatoren (boodschappers). Omdat ze betrokken zijn bij allergische en chronische ontstekingsziekten, zoals astma, reumatoïde artritis en inflammatoire darmziekten, wordt er onderzoek gedaan naar H4-antagonisten als mogelijke nieuwe therapieën. Hoewel deze receptor nog niet zo lang bekend is, lijkt hij een belangrijke schakel te vormen tussen histamine en het bredere immuun- en ontstekingsnetwerk.

De oorzaken hiervan zijn divers. Een belangrijk mechanisme is een chronisch overprikkeld immuunsysteem, bijvoorbeeld door een lekkende darm, langdurige infecties, toxinebelasting of stille ontstekingen. Ook het zenuwstelsel speelt een grote rol. Mestcellen reageren namelijk op signalen uit het brein en zijn gevoelig voor stresshormonen zoals adrenaline en cortisol. Bij langdurige stress, trauma of overprikkeling kan de communicatie tussen hersenen en immuunsysteem ontregelen. De mestcellen gaan dan sneller en heftiger reageren, zelfs zonder dat er sprake is van gevaar.

Daarnaast zijn mestcellen gevoelig voor oxidatieve stress. Een teveel aan vrije radicalen, bijvoorbeeld door ongezonde voeding, chronische ontsteking of toxines, kan ervoor zorgen dat mestcellen spontaan histamine vrijmaken. Ook de energietoestand van de cel speelt mee: als de mitochondriën niet goed functioneren, raken mestcellen sneller uit balans. Dit alles verklaart waarom histamineklachten zelden op zichzelf staan, maar vaak gepaard gaan met darmklachten, hormonale problemen, vermoeidheid of stemmingswisselingen.

Bij vrouwen speelt ook het hormoonsysteem een rol. Oestrogenen beïnvloeden de prikkelbaarheid van mestcellen. Tijdens de menstruatiecyclus, bij oestrogeendominantie of in de overgang kunnen klachten dan ook verergeren. Dit patroon wordt vaak over het hoofd gezien, maar is in de praktijk goed herkenbaar.

Je zou denken dat een probleem met histamine iets zeldzaams is. Iets dat alleen voorkomt bij mensen met een allergie of een bijzondere overgevoeligheid. Maar dat beeld klopt waarschijnlijk niet. Hoewel er in Nederland nog weinig cijfers zijn, wijzen internationale onderzoeken uit dat een vertraagde afbraak van histamine verrassend vaak voorkomt.

Het enzym DAO (diamino-oxidase), dat histamine in de darmen moet opruimen, werkt bij veel mensen minder goed. In een Zweeds bevolkingsonderzoek had bijna de helft van de gezonde proefpersonen een verlaagde DAO-activiteit. En in een Spaanse studie bleek dat twee derde van de pasgeborenen genetische varianten droeg die samenhangen met een verhoogde gevoeligheid voor DAO-tekort. Of die varianten ook altijd tot klachten leiden, is natuurlijk afhankelijk van het totaalplaatje: voeding, stress, darmgezondheid, hormonen en nog veel meer. Maar het laat wel zien hoe breed deze gevoeligheid mogelijk is.

In de literatuur wordt geschat dat ongeveer één procent van de bevolking daadwerkelijk klachten ervaart door een histamine-intolerantie. Maar veel deskundigen vermoeden dat het werkelijke aantal hoger ligt, vooral omdat het zo lastig te herkennen is. De klachten zijn vaak vaag, komen en gaan, en lijken in eerste instantie nergens op te slaan. En toch blijkt er dan een combinatie te spelen van verhoogde histamine-aanmaak, verstoorde barrièrefuncties én een vertraagde afbraak, die samen zorgen voor overbelasting.

Kortom: histamineproblemen zijn misschien niet zo zeldzaam als we lang gedacht hebben. Ze vragen alleen om een andere manier van kijken: eentje die verder gaat dan alleen allergie, en kijkt naar het bredere systeem. En dát is precies wat we binnen de orthomoleculaire visie proberen te doen.

Heb jij klachten die mogelijk wijzen op een verstoorde histaminehuishouding? Of wil je ontdekken hoe je jouw immuunsysteem tot rust kunt brengen via voeding, leefstijl en het versterken van je darmgezondheid? Dan help ik je graag verder. Gezondheid begint immers bij het begrijpen van het systeem én bij luisteren naar de signalen die je lichaam geeft.

Wil je op de hoogte blijven wanneer er een nieuw blog komt? Schrijf je dan in op de nieuwsbrief via de knop hieronder.